Ein vinterdag for tjuetre år sidan vart eg køyrd med scooter opp til Hovsheia i Hylestad for å ta omriss av handa til Setesdalskjempa Bjørgulv Uppstad (1789-1866) som finst på ei stølsbu. Det var ei spesiell oppleving. Hytta var malen, men eigarane hadde heldigvis spart området der Bjørgulv saman med to av sønene sine Eivind og Olav hadde skore ut omriss rundt hendene. Eg brukte matpapir for at omrisset som skulle med i boka «Kjempa for Norge» skulle bli mest mogleg identisk. Det finst jo ikkje bilete av kjempa som vi veit om, så dette omrisset var det einaste «livsteiknet». Sonen Knut som også vart kalla Setesdalskjempa finst det eit bilde av som er allmenn kjent og også har vore på postkort. Inn til nyleg har eg aldri sett noka hand som har vore i nærleiken av Bjørgulvs i storleik, når dei har lagt si eiga hand oppå omrisset. I løpet av desse tiåra har mange prøvd, men ingen har vore i nærleiken å matche giganthanda.

Men rett før jol fekk eg tilsendt eit bilete av ei hand som var lagt oppå Bjørgulvs hand som også er gjengjeve i boka om Bjørgulv Myhola. Bilete fekk eg av Trond Trydal som i 50-årsgave frå sambuar hadde fått treffe ein av dei store barndomsheltane sine og ein person som for mange her i Noreg er den aller største finske kjendisen.

Juha Mieto (72) er nesten 2 meter lang og bruker skostørrelse 52. Når han køyrer bil, uansett kor kaldt det er, tar han av seg sko og sokkar, for det er berre berrføtt beina får plass på pedalane. Det er rett og slett sikrast for Juha å køyre slik. At den mangeårige praksisen til giganten kan vera ulovleg, bryr ikkje Mieto seg om. Han har ifølgje han sjølv ikkje noko val, skreiv den svenske avisa Expressen. Også kulda prellar av. «Eg har alltid vore kjent for blodomløpet mitt. Kulde har aldri vore noko problem, seier han.

Juha Mieto vart kjent som Finlands store langrennsløpar på 70-talet, og framleis pleier han vennskapen med Oddvar Brå frå Noreg og Thomas Wassberg frå Sverige, sjølv om han berre kan forstå og snakke finsk. Mieto tok OL-gull på stafett i 1976, men vann aldri noko individuelt gull. Han var nærast under OL i Lake Placid i 1980, eit løp mange nordmenn framleis hugsar. Finnen tapte gullet på 15-kilometeren med eitt hundretals sekund til Thomas Wassberg. Derimot tok Juha Mieto seks sigrar i Holmenkollen, derav fem av dei på 15 km.

Då vi i romjula var i Finland fekk vi med hjelp av tolk løyve av Juha sjølv til å offentleggjere dette bilete. Eg fekk òg førespurnad om å fortelje historia om Bjørgulv Uppstad og kjempehanda i lokalavisa i heimbyen til Mieto, Kurikka, ein by med cirka 14000 innbyggarar.  Juha, som er kjent for å vere ein svært omgjengeleg kar forklarte at han alltid, også i si tid som politikar, har vore sterkt engasjert i det nordiske samarbeidet.

Etter at den finske kjempa la handa si i omrisset til Bjørgulv kan vi fastslå at så nær i storleik har vi aldri vore før.

Bygland og Valle kan forsvinne, hevdar økonomiprofessor og tidlegare statsråd Victor Norman. Han meiner det ikkje er mangel på jobbar, men mangel på folk som vil bu der, som er problemet. Biletet til denne kronikken er teke for cirka hundre år sidan av nokon av dei personane som vart rekna som datidas «Kjendisar» i Agder. Dei var alle frå bygda, og biletet er teke i Åseral.

Hundre år sidan er lenge, men ikkje lenge i det lange perspektivet. Den gong var det lys i alle husa og «fråflytting» er eit misforstått omgrep. Dei fleste som budde på bygda vart buande til dei vart båra ut, mens borna gjerne flytta ut i forbindelse med skulegang og kom ofte ikkje tilbake. I Sverige er «øydegardar» vorte eit tragisk bilete av den svenske landsbygda og her i Noreg og på Agder går det sakte men sikkert same vegen. Men er utviklinga i ferd med å endre seg? Kan Victor Norman ta feil?

Det er fleire og fleire som søkar etter småbruk på bygda for å gjenopplive ein gammal draum. Hyttemarknaden har eksplodert dei seinare åra, og her i Agder er det Hovden i Setesdal og Bortelid i Åseral som er dei mest populære hytteområda. Det blir òg meldt om fleire som arbeider frå hyttene. Heimekontor er i ferd med å bli standard etter ein lang og ut-trøyttande pandemi, og då er utsikt over landlege omgivnader ofte å føretrekke. Dessutan – det er tryggare på bygda, trass i lengre avstandar til sjukehus. Det er eit rolegare liv og i samband med stadig hyppigare naturkatastrofar og terror er det tryggare på bygda.Det er òg fleire byfolk som søkar mot stader der ein ikkje skulle tru at nokon kunne bu. Bygland har ein vakker natur, men også avstanden frå byen er så overkommeleg at fleire bybebuarar no har skaffa seg hus eller småbruk i kommunen. Det er heller ikkje til å komme frå at vi byfolk elskar Setesdal og det er kanskje ikkje så rart. Ein myte som har gått på folkemunne er at Kristiansand består av setesdølar som ikkje rakk Amerikabåten. Det er i alle fall mange i byen med røter i dalen, og røter betyr noko for dei fleste av oss.

Likevel – trass i alt det positive – så får ein på kjensla at bygda ikkje har lyst til å leva.

Bygland har lenge vore ein versting i Agder med tanke på folketal som sakte men sikkert har sokke dei siste åra. No kan det verka som kommunen har gjeve opp og ikkje ser nokon veg ut av uføret. Og det trass i fleire byfolk som har etablert seg i kommunen. Spørsmålet er om dei blir verande.

Nyleg hadde skulptøren Aslaug Moi Frøysnes og eg eit møte med kommunedirektøren om å få sett opp ein statue av personlegdommen, oksekøyraren og historieforteljaren Bjørgulv Myhola – også kalla «Bjørgulv med stuten» – i kommunen. 21. september neste år ville vore Bjørgulvs 150-årsdag og ei framifrå moglegheit for å få opp ein statue av den kjente oksekøyraren og historieforteljaren som alltid gjekk i dølebunad.

Det vart eit litt dystert møte, der økonomien til kommunen hang som ei tung tåke på det ideloftet vi var på. «Fjorden er satsninga», sa kommunedirektøren og eg repliserte med at «fjordar har jo dei fleste kommunar langs kysten, men ingen andre har denne unike kulturhistoria». Etter møtet var vi overmanna av ein slags avmaktsfølelse. Det var ikkje venta at kommunen skulle stille med middel, men no som for tjue år sidan hadde vi håpt på eit større engasjement når nokon først har idear for å utvikle kommunen.

Forfattaren Svein Hovet skreiv då Bjørgulv døydde i 1968 nokre minneord i «Jol i Setesdal» at «Bjørgulv var ein kjempekar, men så var han av same ætt som dei kjende Uppstad-kjempene. Han hadde ei særleg evne til å temja opp oksar for køyring og var lenge største oksekøyraren på Sørlandet». Også Jannes Bjørnsen – mangeårig journalist i denne avisa – intervjua stadig Bjørgulv og var han på bytur møtte han ofte pressa.

Nyleg gav eg ut boka «Bjørgulv Myhola. Den siste av dei gamle». Boka er no i 4. opplag og har vist at interessa for den gamle levemåten og historia vår interesserer mange, og langt frå berre på bygda.

Jo færre folk som bur ein stad jo mindre pengar har kommunen òg å rutte med om ein ikkje er så heldig å vere kraftkommunar som Sirdal og Bykle. Det som for mange småkommunar i dag er redninga er kulturhistoria. Der har Bygland no den fordelen at noko av kulturen i Setesdal er inne på UNESCOs verdsarvliste. No er det tjue år sidan eg saman med dåverande næringssjef i Bygland Vidar Frøysnes lanserte ideen om å få til eit opplevingssenter basert på antakeleg den mest vidgjetne historia Setesdal har, nemleg den om kjempene i dalen, og då spesielt den største av dei alle, Bjørgulv EIvindsson Uppstad (1789-1866) og sonen hans Knut Bjørgulvson (1831-1895). Dei som båe på folkemunne vart kalla Setesdalskjempa. Og det var barnebarnet Bjørgulv Myhola som først såg for seg at vi forpliktar oss til å ta vare på historia om «neverettens tidsalder». Eg ønskte sterkt å ta draumen til Bjørgulv vidare. Eit opplevingssenter kan dra assosiasjonar til både Hunderfossen og Kaptein Sabeltann. Er ein investor og har mykje pengar mellom fingrane, då er det enklare. Men i tilfellet vårt må ein prøva å få nokon med seg på ideen, enten det er kommune eller privatpersonar. Og så har eg lært etter eit liv i tenesta til kulturen at alt byrjar med idear og vilje, og så kan økonomien komme ut av det.

I Setesdal enda historia om opplevingssenter i fyrste omgang i 2001 med at politikarene ikkje ville vera med å «heidra ei slåsskjempe». Var vi utsett for bygdedyret, eller var det avmakt? Bygdedyret var eit omgrep oppfunne av lyrikaren Tor Jonsson, som tok sitt eige liv etter å ha slegest mot dyret og mobbing i mange år. Kort fortald kallast bygdedyret for «den rurale versjonen av jantelova».

Bygland er ei skattekiste. Gaupa i kommunevåpenet fortel at eit av dei vakraste og mest sjeldne dyr vi har i Noreg trivst i Bygland. Men òg ørn og anna fugleliv. Bygland kan utfordre Prekestolen med toppturar til Ørnenapen eller Årdalsknapen. Kulturen med folkedans, folkedrakt og folkemusikk er allereie heidra. Bakom alt dette finst sogene.

Da Kåre Willoch nylig gikk bort som 93-åring, fikk jeg en følelse av at noe revnet inni meg. Han var født samme år som min far, og det kjentes som jeg nå mistet en far for andre gang. Egentlig var dette en skrudd og underlig følelse, men like fullt var det slik jeg opplevde det. Willoch hadde vært den kloke mannen som var verd å lytte til, også når jeg var uenig med han.

Jeg gav tidligere i år ut en bok med tittelen «Den siste av dei gamle». Den handler om en kjent personlighet i Setesdal. Uten sammenligning for øvrig: Willoch var den som framfor noen var «den siste av de gamle». Det var han vi lyttet til etter at samfunnsengasjerte personligheter som Erik Bye, Jon Michelet og Per Fugelli var gått bort.

Selv om han ikke kunne komme til Protestfestivalen de gangene jeg spurte, ba han om å få tilsendt «manuskripter eller annet materiale i forbindelse med arrangementet» og understreket at han ville sette stor pris på å motta det. Jeg kan bare erindre én eneste annen person som kunne gjort det samme: Erik Bye.

Hanne Skartveit i VG beskrev han på sine eldre dager som en bestefarsskikkelse. Da han ble eldre, gikk han inn i en ny rolle som samfunnsrefser. Først og fremst ble han barnas talsmann. Han var glødende opptatt av det gale ved at vi tok fra barna når barnetrygda ble stående på stedet hvil i mange år. Det skjønte han så inderlig vel. Før det var blitt virkelig ille, forutså han den barnefattigdommen vi nå sliter med, ikke minst her i Kristiansand. I svar på ett av brevene jeg skrev til han om fattige barn og økte forskjeller, forklarte han den fortvilte situasjonen med at den nyrike middelklassen ikke så andres nød. Og det gjorde han vondt.

Da jeg sendte han mitt blogginnlegg «Drøm for det nye året» for et par år siden, skrev han tilbake: «Beste takk for meget tankevekkende jule- og nyttårshilsen, som jeg har studert med stor interesse! Du peker på viktige behov for forbedringer i vårt samfunn». Han gav meg de beste ønsker for det nye året «og for all tid deretter». Mye av det jeg skrev om, handlet om barna som de svakeste og om å leve for hverandre. Et utsnitt har aldri vært mer aktuelt enn nå: «Jeg har en drøm om at mine tre barn en dag vil få bo og leve i en nasjon hvor ingen av dem skal anses som mindre verdifulle ut fra hva de gjør, hvor mye de eier, hva de tror på; men at de skal verdsettes som de unike og forskjellige mennesker de er. Jeg har en drøm om at ingen i dette landet skal anses som fattige eller annenrangsborgere; og at ingen skal få mer verdighet utfra hvor mye som står på kontoen, hvordan de kler seg, hvordan de ter seg, eller hva de mener.»

Det kommende året ser dystert ut. Pandemi-håndteringen rasler med nøklene for stenging av arbeidsplasser og økning av arbeidsledigheten. Risikoen for mye utenforskap er stor. Mange vil fortsatt ha veldig god råd, mange av dem bestemmer samfunnsutviklingen og prisnivået. Men alt for mange vil befinne seg i helt motsatt ende av levekårsskalaen. Skyhøye strømpriser, økte matpriser, høyere bensinpriser, økt rente og et ukjent antall bomringer vil gjøre hverdagen mildt sagt utrivelig for altfor mange. Det er barnefamiliene som er den store taperen, men også minstepensjonister, enslige, samt familier med større barn og små inntekter. Antallet fattige barn og fattige foreldre vil øke. Selv om det egentlig er vi voksne som er fattige, er det barna som rammes hardest.

Politikerne bedriver det jeg vil kalle skammelig stigmatisering. I stedet for å minske forskjellene, øker de ulikhetene. Noen vil «løse» problemet ved gaver i form av frikort o.l. Willoch ville ikke funnet seg i en slik stigmatisering. Kraftig økning i barnetrygda for alle var hans medisin, og det er en god medisin.

All honnør til Fædrelandsvennen som tok utfordringen og laget en juleaksjon slik at de svakeste av oss kan få en jul vi kan være bekjent av; med god mat og julegaver, og uten inkassovarsler på bordet. En slik juleaksjonen vil dog aldri kunne bli noe annet enn brannslukking. Det lange løpet i det kommende året er politikernes hovedansvar.

Tidligere statsministre som Odvar Nordli og Kåre Willoch advarte oss mot en slik samfunnsutvikling. Nå når begge er borte, er det vesentlig at noen tar over den livsviktige stafettpinnen.

«Nu går alt så meget bedre» fortalte Willoch oss i sin tid. Nå, når så mye blir verre, må vi utfordre regjering, storting og bystyre til mer handling enn prat. dersom de tar den utfordringen på alvor, kan vi kanskje håpe på bedre tider.